Hoe ga je om met racisme in de zorg en hulpverlening?
Hoe herken je je blinde vlekken? Welke impact hebben onbewuste vooroordelen, micro-agressies en structurele uitsluiting op mensen? En wat kunnen sociale professionals doen om racisme tegen te gaan in de zorg en hulpverlening? In dit artikel hebben we het onder andere over onbewuste bias en structureel racisme, de impact van racisme op gezondheid, hoe je gepast reageert op racisme in een zorgcontext, en hoe je racisme en micro-agressies kan herkennen en bespreekbaar maken.
Racisme gaat verder dan kwetsende woorden of ongelijke behandeling. Het heeft aantoonbare gevolgen voor het welzijn en de gezondheid van mensen en kan bijdragen aan langdurige stress, gezondheidsongelijkheid en ongelijke toegang tot zorg. Maar veel vormen van racisme en uitsluiting in welzijn en zorg blijven onder de radar.
Op 16 juni 2026 gingen we tijdens de studiedag ‘Racisme in welzijn en zorg: blinde vlekken zichtbaar maken’ op zoek naar antwoorden. Een dag die niet alleen nieuwe inzichten bood, maar vooral uitnodigde om kritisch te kijken naar het eigen handelen, de organisatie en de bredere zorgcontext. De studiedag werd georganiseerd door de Reflectiegroep Divers-sensitieve Zorg.
Racisme in de hulpverlening: van onbewuste bias naar structurele verandering
Uwi Van Hauwermeiren (LEVL)
Uwi Van Hauwermeiren stond stil bij de manier waarop racisme zich manifesteert in welzijns- en zorgvoorzieningen. Hoewel cijfers over racisme in de zorg moeilijk te verzamelen zijn, tonen bestaande onderzoeken dat mensen met een migratieachtergrond of een geracialiseerde achtergrond vaker discriminatie ervaren en daardoor soms zorg uitstellen. Dat heeft rechtstreekse gevolgen voor hun gezondheid en toegang tot hulpverlening.
Wat betekent racisme in de zorg en hulpverlening?
Racisme is een systeem van (on)bewuste gedragingen, uitingen en ideeën van individuen en instituten waarin het idee van superioriteit op basis van huidskleur, afkomst of religie centraal staat. De belangrijkste boodschap is dat racisme geen verzameling van afzonderlijke incidenten is, maar een structureel patroon dat een impact heeft op gezondheid en welzijn.
Onbewuste vooroordelen spelen een rol in de hulpverlening. Stereotypes zoals ‘zwarte mensen zijn sterker of veerkrachtiger’ kunnen ertoe leiden dat pijn, klachten of hulpvragen minder ernstig worden genomen. Dat verhoogt het risico op misdiagnoses en ongelijke behandeling. Andere voorbeelden uit zorg en hulpverlening zijn de pijngrens van zwarte vrouwen overschatten, zwarte jongeren sneller als volwassen beschouwen (adultification bias), en verschillen in diagnose, behandeling en doorverwijzing.
Volgens Uwi zijn goede bedoelingen onvoldoende om die mechanismen te doorbreken. Er is nood aan verandering op meerdere niveaus:
- personeel: meer diversiteit in zorgteams en beleid,
- opleiding: structurele aandacht voor racisme in opleidingen,
- zorgkader: een zorgmodel dat rekening houdt met sociale contexten en gemeenschappen,
- kennis: ziektebeelden, beeldvorming en behandelplannen screenen op racistische aannames.
Racisme is een fundamentele determinant van gezondheid
Dr. Saloua Berdai Chaouni (Vrije Universiteit Brussel)
Saloua Berdai Chaouni belichtte de impact van racisme op welzijn, gezondheid en veroudering. Ze benadrukte dat racisme niet enkel gaat over individuele ervaringen, maar over een historisch en maatschappelijk systeem van ongelijkheid dat zich uit op individueel, institutioneel, structureel en historisch niveau. Daarbij stond het begrip racialisatie centraal: het proces waarbij mensen of groepen op basis van werkelijke of vermeende kenmerken als ‘anders’ worden beschouwd en in een machtsongelijke positie terechtkomen.
Racisme is niet alleen een maatschappelijk probleem, maar ook een cruciale determinant van gezondheid. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat voortdurende blootstelling aan racisme leidt tot chronische stress. Die stress is niet tijdelijk, maar is gedurende het hele leven aanwezig. Geracialiseerde mensen worden er op verschillende domeinen steeds opnieuw mee geconfronteerd: op school, op het werk, bij huisvesting, in publieke ruimtes en in de zorg. Daardoor geraakt het lichaam in een voortdurende staat van paraatheid. Die chronische stress activeert langdurig het biologische stresssysteem van het lichaam, met als gevolg veranderingen in onder meer bloeddruk, hormoonhuishouding, ontstekingsreacties en immuunfunctie.
Onderzoek koppelt die processen aan een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, diabetes type 2, auto-immuunziekten, overgewicht, depressie en andere psychische problemen, dementie en versnelde veroudering. Het concept weathering werd aangehaald om die accumulatieve impact te beschrijven. Het verwijst naar de versnelde biologische veroudering die ontstaat door langdurige blootstelling aan racisme en andere vormen van uitsluiting. Daarbij is ook aandacht nodig voor de samenhang met andere ongelijkheden, zoals armoede, een beperkt opleidingsniveau of uitsluiting op de arbeidsmarkt.
Saloua wees daarnaast op racisme in de gezondheidszorg. Niet alleen interpersoonlijke ervaringen, maar ook protocollen, diagnostische instrumenten, onderzoekspraktijken en organisatieculturen kunnen bijdragen aan gezondheidsongelijkheid. Daarom is een antiracistische aanpak op alle niveaus essentieel: van dagelijkse interacties tot beleid, opleiding, onderzoek en kennisontwikkeling.
De kernboodschap was dat racisme geen abstract maatschappelijk probleem is, maar aantoonbare gevolgen heeft voor de fysieke en mentale gezondheid van mensen. Wie gezondheidsongelijkheid wil aanpakken, moet daarom ook racisme erkennen en bestrijden als een fundamentele determinant van gezondheid.
Meer weten? Saloua schreef hier een artikel over in Knack: 'Structurele ongelijkheid genees je niet met wat yoga'
Hoe reageer je op racisme zonder de zorgrelatie te beschadigen?
Eyana Abboud en Sevda Söğütlü (Motief vzw)
Veel professionals voelen zich machteloos in een situatie van racisme: zwijgen om de goede verstandhouding te bewaren of tussenkomen met het risico op escalatie? Het antwoord ligt in een verbindingsgesprek voeren, waarbij het doel niet is om de ander te overtuigen, maar wel onderzoeken wat de betekenis achter de uitspraak is.
De deelnemers maakten kennis met onder meer kruispuntdenken, de vijf vuistregels van het verbindingsgesprek en de NIVEA-strategie (‘Niet Invullen Voor Een Ander’). Aan de hand van praktijkvoorbeelden uit de zorgsector verkenden de deelnemers hoe ze respectvol én duidelijk kunnen reageren op discriminerende uitspraken. Een belangrijke les was dat verbinding niet betekent dat iedereen het eens moet zijn met elkaar. Een gesprek kan ook succesvol zijn wanneer escalatie wordt vermeden, grenzen helder worden gesteld en er ruimte ontstaat voor wederzijds begrip en reflectie. Veiligheid, empathie, nieuwsgierigheid en zelfbewustzijn zijn daarbij centrale bouwstenen.
Racisme in de zorg en hulpverlening herkennen en bespreekbaar maken
Uwi Van Hauwermeiren en Vanessa Vanfraeyenhoven (LEVL)
In deze workshop kregen deelnemers een helder begrippenkader aangereikt om racisme in de hulpverlening beter te herkennen en te benoemen. Begrippen zoals onbewuste bias, microdiscriminatie, kenniskapitaal en structureel racisme werden toegelicht aan de hand van voorbeelden uit de praktijk. Daarbij werd benadrukt dat discriminatie niet altijd bewust gebeurt: ook goedbedoelde uitspraken of handelingen kunnen een negatieve impact hebben op mensen.
We gingen dieper in op de impact van microagressies, subtiele vormen van uitsluiting die vaak voortkomen uit stereotypering en maatschappelijke beeldvorming. Hoewel ze soms klein lijken, kunnen die ervaringen zich opstapelen en een grote impact hebben op het welzijn van mensen. Daarnaast werd het concept kenniskapitaal geïntroduceerd: de vaak onzichtbare kennis over hoe zorg-, welzijns- en ondersteuningssystemen werken. Wie die systeemkennis niet bezit, wordt soms onterecht beoordeeld als ongemotiveerd of onwetend wat leidt tot ongelijkheid binnen de hulpverlening.
Aan de hand van casussen gingen de deelnemers in gesprek over situaties waarin racisme, vooroordelen en structurele uitsluiting een rol spelen. De uitwisseling maakte duidelijk dat niet alleen individuele hulpverleners, maar ook organisaties en beleidskaders een verantwoordelijkheid dragen.
Micro-agressies in de zorg en hulpverlening herkennen en aanpakken
Joachim Van Heusden (dOT)
Tijdens deze interactieve workshop stonden micro-agressies en subtiele vormen van racisme centraal. De deelnemers onderzochten hoe kleine opmerkingen, blikken of gedragingen, vaak onbedoeld, toch een grote impact kunnen hebben op het welzijn en de identiteitsbeleving van mensen. Vertrekkend van herkenbare voorbeelden stonden we stil bij de vraag hoe racisme zich vandaag manifesteert, ook in minder zichtbare vormen. Vaak gaat de aandacht naar expliciete discriminatie, haatspraak of geweld, terwijl vooroordelen, veronderstellingen en alledaagse uitsluitingsmechanismen veel minder snel worden opgemerkt.
Een belangrijk thema was het besef dat iedereen kijkt vanuit een eigen referentiekader. Wat voor de ene persoon vanzelfsprekend lijkt, kan voor de andere kwetsend of uitsluitend zijn. Aan de hand van filmpjes, praktijkvoorbeelden en groepsgesprekken werden deelnemers uitgedaagd om stil te staan bij hun eigen blinde vlekken en de invloed van stereotypen op hun denken en handelen. Er ontstond ook een boeiend gesprek over het risico om racisme te minimaliseren wanneer alle vormen van uitsluiting op dezelfde manier worden benaderd.
Daarnaast was er aandacht voor de impact van micro-agressies op slachtoffers. Zelfbeeld en identiteitsontwikkeling worden immers mee gevormd door de reacties van de omgeving. Daarom is reageren op signalen of verhalen van discriminatie niet louter een individuele keuze, maar een gedeelde verantwoordelijkheid. Het is belangrijk om micro-agressies niet onbenoemd te laten.
Conclusie
De centrale conclusie van de studiedag was dat racisme een reële en meetbare impact heeft op welzijn en gezondheid. Het beïnvloedt zowel mentale als fysieke gezondheid, draagt bij aan gezondheidsongelijkheid en vraagt een aanpak op interpersoonlijk, institutioneel, structureel en historisch niveau. Alleen door die realiteit te erkennen en er actief mee aan de slag te gaan, kunnen we werken aan toegankelijke, kwaliteitsvolle en rechtvaardige zorg voor iedereen.
Wil je meer leren over hoe je racisme en discriminatie kan tegengaan in je organisatie?
Op 10 december 2026 organiseren we de studiedag 'Werken aan een anti-racisme en non-discriminatiebeleid'. Daar leer je hoe je een zorg- of welzijnsorganisatie bouwt waarin iedereen zich welkom, veilig en gerespecteerd voelt. We geven concrete handvatten om een sterk anti-racisme- en non-discriminatiebeleid te ontwikkelen en te verankeren.
Heb je vragen over racisme in welzijn en zorg? Cynthia helpt je graag verder!
