De po­li­ti­se­ren­de rol van sociaal werk

Als je als sociaal werker drie keer hetzelfde probleem tegenkomt, kan je ervan uitgaan dat het geen individueel probleem is, maar een maatschappelijke kwestie, en kan je het onrecht aankaarten.

Veel diensten worden bijvoorbeeld geconfronteerd met cliënten die hun zaken niet meer op orde krijgen, omdat alles digitaal moet gebeuren, zoals een doktersbezoek regelen, de mutualiteit contacteren, bankverrichtingen, een afspraak maken bij de gemeente ... Verschillende organisaties hebben zich verenigd en gezamenlijk gepleit om gemeentelijke loketten open te houden. Een ordonnantie over de verdere digitalisering van de gemeentelijke dienstverlening kreeg veel protest. Verschillende organisaties reageerden gezamenlijk en brachten deze kwestie van uitsluiting ter sprake bij het Grondwettelijk Hof . De ordonnantie is blijven bestaan, maar kreeg een schriftelijke interpretatie waarbij de gemeentelijke diensten effectief op verschillende manieren beschikbaar moeten zijn voor hun inwoners. Nu is het nog een kwestie van de effectiviteit ervan te controleren en af te dwingen.

Elke Plovie duidt op drie vormen van onrecht. Ze onderscheidt economisch onrecht, zoals digitale uitsluiting, cultureel onrecht, zoals regelmatige politiecontrole bij jongeren van kleur, en politiek onrecht, zoals dreigen subsidies af te nemen als je kritiek uit op de politiek.

Verder merken we dat de normaliserende macht verschuift. Dat zien we tegenwoordig met de veranderende regelgeving over langdurig werklozen en zieken. Velen vinden het evident dat we strenger worden en het profitariaat eruit halen. We nemen soms te gemakkelijk het nieuwe narratief over, waardoor extreme situaties gevaarlijk kunnen worden en mensen onderbeschermd geraken.

Het is een valkuil voor de sociaal werker om meegezogen te worden in deze maatschappelijke tendens van efficiëntiewinst en het persoonlijke verantwoordelijkheidsdenken, in plaats van het structurele sociale onrecht nog te benoemen. Helaas moeten sommige organisaties gedwongen keuzes maken en selectief zijn in hun werk. Dat zagen we bijvoorbeeld bij het Jongeren Adviescentrum, dat soms jongeren met een migratieachtergrond niet kan begeleiden, omdat hun situatie gezien wordt als ‘te complex’. In feite was er te weinig kennis over zorg voor jongeren met een migratieachtergrond. 

Plovie beschrijft drie sleutelstrategieën om politiserend te handelen. Het volgende principe staat voorop: politisering gebeurt boven de radar, zichtbaar, collectief en met impact. 

De eerste stap is kwesties van onrecht zichtbaar maken. Samen een probleem analyseren kan blinde vlekken van onrecht blootleggen omdat mensen, ook sociaal werkers, zicht niet altijd bewust zijn van de oorzaak van een probleem. Lokaal dienstencentrum Chambéry maakt bijvoorbeeld jaarlijks een theaterstuk met mensen uit de buurt over een actueel thema, zoals democratie in 2025.

De tweede stap is verandering eisen en er de juiste instanties bij betrekken. We mogen ons niet neerleggen bij een situatie, eraan gewoon worden of eromheen leren werken. Dan zouden we het onrecht bestendigen in plaats van fundamenteel aan te pakken. We moeten zelf dingen anders aanpakken in de praktijk, wat prefiguratief werken wordt genoemd. Zo wordt verzet of een alternatieve aanpak zichtbaar. Veel veranderingen in de samenleving zijn ooit gestart vanuit een andere aanpak in het werkveld of een leemte die wordt opgevuld door terreinwerkers. Denk bijvoorbeeld aan Dokters van de wereld, Doucheflux, Samenhuizen, de Abbeyfieldhuizen, Operation Thermos …

Ten slotte kan je best coalities vormen. Het voorbeeld van de gesloten loketten toont aan dat je gezamenlijk wel verandering voor je cliënten kan bereiken. Politisering is geen individuele daad, maar een collectief proces waarin je het samen het onrecht tegengaat en elkaar ondersteuning biedt, ook al ben je bang van je oversten. Het gaat over werkzekerheid versus rechtvaardigheid waarbij coalities vormen je helpt om te durven kiezen voor ethiek boven bureaucratie.