Voorbij de ver­deeld­heid: een houvast voor sociaal werkers in tijden van polarisatie

In dit artikel bundelen we de belangrijkste reflecties en tips over de impact van polarisatie op de Brusselse sociale sector, gebracht door Patrick Loobuyck tijdens de eerste Lunch & Reflect. In deze lezingenreeks gaan we in op de grote veranderingen in de samenleving en hun impact op het sociaal werk. Zo willen we sociaal werkers wat zuurstof geven om zich te verhouden tot complexe vraagstukken. 

Patrick Loobuyck is hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen (Centrum Pieter Gillis) en gastprofessor aan de Universiteit Gent. Als moraalfilosoof is hij een prominente stem in maatschappelijke debatten. In zijn boek 'In de Ban van Wij en Zij' onderzoekt hij hoe ons diepgewortelde groepsdenken ons gedrag beïnvloedt. Hij deelde zijn inzichten over wij-zij-denken en polarisatie ook in een interview voor Sociaal.Net.

Als welzijnswerkers zijn we getraind in combinatiedenken, maar toch sluipt het wij-zij-denken vaak onbewust ons dagelijks handelen binnen. Het is een natuurlijk, menselijk fenomeen, waarvan we ons beter bewust moeten zijn. 

Hoe kunnen we het combinatiedenken toepassen in ons dagelijks werk als sociaal werker? Dat betekent dat je actief werkt aan het overstijgen van polarisatie en wij-zij-denken door openheid en verbinding te bevorderen. Enkele concrete tips:

1. Open dialoog stimuleren  

• Moedig gesprekken aan waarin verschillende perspectieven gehoord en gerespecteerd worden, ook als die tegenstrijdig lijken. 
• Faciliteer veilige ruimtes waar mensen zonder oordeel hun mening kunnen delen. 

2. Diversiteit als kracht benutten  

• Zet in op samenwerking tussen mensen met uiteenlopende achtergronden, ervaringen en overtuigingen. 
• Organiseer gezamenlijke activiteiten waarin verschillen minder belangrijk worden dan gedeelde doelen. 

3. Vooroordelen en stereotypen doorbreken  

• Help cliënten en teams bewust te worden van hun eigen groepsdenken en de valkuilen daarvan. 
• Werk met reflectie en educatie om empathie en begrip te vergroten. 

4. Flexibiliteit in systemen en aanpak  

• Pas methodes en regels aan, zodat ze inclusiever zijn en verschillende leefwerelden erkennen (bijvoorbeeld culturele gewoonten respecteren zoals aangepaste voeding). 
• Zorg dat beleid en praktijk ruimte bieden voor maatwerk, zodat iedereen zich thuis kan voelen. 

5. Empowerment van het individu én de groep  

• Ondersteun mensen om weerbaar te worden tegen negatieve groepsdruk, maar ook om positieve groepsbinding te ervaren. 
• Help mensen hun eigen stem te vinden zonder de verbinding met anderen te verliezen. 

6. Wees een rolmodel voor combinatiedenken 

• Sociaal werkers tonen zelf openheid en bereidheid om meerdere perspectieven te integreren. 
• Ze vermijden zwart-witdenken en moedigen nuance aan in gesprekken en interventies. 

Door die aanpak helpt combinatiedenken om bruggen te bouwen in een diverse samenleving en polarisatie te verminderen. Het sociaal werk blijft een belangrijke plek van verbinding, begrip en gezamenlijke kracht. 

Polarisatie wordt vaak direct gekoppeld aan thema’s als migratie en integratie. Dat zagen we ook in het debat dat volgde op deze lezing. Sociale media spelen tegenwoordig een grote rol in het uit elkaar drijven van mensen.  

Sociale media versterken vaak wij-zij-denken doordat ze: 

• Echo chambers creëren: Mensen volgen vooral gelijkgestemden, waardoor hun eigen overtuigingen worden versterkt en tegengeluiden minder doordringen. 
• Extreme meningen sneller verspreiden: Door likes, shares en reacties krijgen polariserende en vaak emotioneel geladen boodschappen meer aandacht dan genuanceerde standpunten. 
• Anonieme en harde communicatie: Online interacties missen vaak empathie en nuance, wat leidt tot verhitte discussies en polarisatie. 
• Desinformatie en complottheorieën: Ongecontroleerde informatie kan wantrouwen en verdeeldheid vergroten, ook binnen sociale groepen. 

Die digitale dynamiek maakt het sociaal werk extra uitdagend. Het vraagt om nieuwe strategieën om verbinding te stimuleren, kritisch mediagebruik te bevorderen en mensen te helpen weerbaar te worden tegen polarisatie online. 

We zien een zorgwekkende ontwikkeling die de sociale sector en de samenleving als geheel raakt. Polarisatie en sociale media beïnvloeden niet alleen de onderlinge relaties, maar hebben ook een duidelijke impact op politieke besluitvorming. Dat leidt tot een situatie waarin de sociale sector steeds meer wordt belast door beleidsmaatregelen die als sociaal onrechtvaardig worden ervaren. 

Enkele effecten van politieke besluitvorming op de sociale sector: 

• Overbelasting van de sociale sector: Beleidsmaatregelen die bijvoorbeeld besparen op sociale voorzieningen of strengere toelatingscriteria hanteren, zorgen ervoor dat kwetsbare groepen minder steun krijgen. Dat leidt tot meer hulpvragen, wachtlijsten en druk op sociale diensten.
• Groeiende sociale ongelijkheid: Door onrechtvaardige beleidsmaatregelen dreigen steeds meer mensen uit de boot te vallen, wat de kloof tussen verschillende groepen in de samenleving vergroot en polarisatie versterkt. Denk aan dak- en thuisloosheid door een gebrek aan betaalbare huisvesting
• Verlies van vertrouwen in overheid en instellingen: Wanneer mensen het gevoel krijgen dat het beleid hen niet ondersteunt of zelfs benadeelt, neemt het wantrouwen toe. Dit kan leiden tot meer sociale onrust en het versterken van wij-zij-denken en dus nog meer polarisatie. 
• Complexere vraagstukken voor sociaal werkers: Sociaal werkers staan midden in deze dynamiek en moeten vaak de gevolgen van onrechtvaardig beleid opvangen, terwijl ze tegelijkertijd pleiten voor inclusiever en rechtvaardiger beleid.

Deze situatie vraagt om een integrale aanpak waarbij sociaal werk, beleidsmakers en maatschappelijke actoren samenwerken om sociale rechtvaardigheid te bevorderen en polarisatie tegen te gaan. Het is ook een oproep om combinatiedenken toe te passen, waarbij verschillende belangen en perspectieven worden meegenomen om duurzame oplossingen te vinden.